Önceki hafta yazmaya başladığım Türk Ocakları yayın organı “Türk Yurdu” dergisinde okuduğum Özbekistan Cumhuriyeti Ekonomi ve maliye Bakanlığı Düzenleme Şube Başkanı, Anvar Yusupov’un “TÜRKİSTAN’DA AFRASYAB’IN MİRASI” konulu araştırma sonuç yazdığı makalesine devam edeceğim.

Fars milliyetçiliğiyle dünyaya nam salmış olan Şahname eserinde Afrasyab’ın milletine Türk, devletineyse Turan denmiştir. Diğer Arabça ve Türkçe kaynaklar da böyle yazmaktadır.

Firdevsi’nin zamanındaki Türkçe kaynaklar Afrasyab ve Alp Er Tunga’nın tek kişi olduğu konusunda aynı fikirdeler. Dolatısıyla Yusuf Has Hacib’in bilgelik eseri Kutadgu Bilig’in Alp Er Tunga hakkındaki mısraları konunun aydınlatılmasında büyük önem arz etmektedir.

“Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ve ikbali ayan beyan olan Tonga Alp-Er idi. O yüksek bilgiye ve çok erdem e sahipti; bilgili, anlayışlı ve halkın seçkiniydi. Ne seçkin ne yüksek ve ne yiğit adamdı; zaten cihanda anlayışlı insan bu dünyaya hakim olur. İranlılar ona Efrasiyab derler; Bu Efrasiyab akınlar salıp, ülkeler zapt etmiştir.”

Kaşgarlı Mahmud ise bu konuda geniş kapsamlı bilgi vermekle beraber Alp Er Tunga isminin anlamına odaklanmıştır.

“Tonga-Bebür: Kaplan cinsinden bir hayvandır; fili öldürür, asıl olan budur. Bu ad Türklerde yaşamaktadır. Çok kere kişi adı olarak kullanılır. “Tonga han, tonga tigin” denir. Türklerin büyük hakanı Afrasyab’ın ası Türk adı “Tonga Alper”dir. Bebür gibi kuvvetli, yiğit adam demektir.”

12. yüzyılın tarihçisi Fahrettin Mübarekşah Merverudi onu Türklerin hikmet ve zekâ sahibi hükümdarı diye tanımlamıştır.

Afrasyab’ın dünya tarihindeki kötü imajının kaynağı hiç şüphesiz Zerdüştilerin Avesta’sı ve Firdevsi’nin Şehnamesidir. Aslına bakılırsa, her iki eserin de müellifi Afrasyab’a karşı menfi hisler besleseler de, eserlerindeki olaylar. Onun ne deha sahibi bir siyasetçi olduğunu ortaya koymaktadır. Bilhassa Şahname’nin eşsiz cesaret sahibi olan kahramanı, kuşkusuz Rüstem’dir. Firdevsi Rüstem’i hep “filten” diye tanımlar Afrasyab ise “Tonga” diye nam salmıştır. Kaşgarlı’ya göre Tonga, fil avlayan kaplandır. O nedenle Şahname’ye göre Rüstem’e bir tek Afrasyab karşı koyabilmektedir. O, İran ordusu için büyük tehlike oluşturmuş, baskınlar yaparak galip gelmiştir. Dolayısıyla Firdevsi’nin şahaserinde Rüstem’in Afrasyab hakkındaki ikrarı şöyledir:

Rüstem dedi: Ey pehlivanlar, siz bana kızmayınız. Kendinize dikkat ediniz. Türk, cesur ve galiptir. Demir dağlar nehir gibi akar, Afrasyab’ın adını duyduğunda.

İslam dünyasının saygın tarihçilerinden olan İmam Ebu Cafer Muhammed İbn Cerir Taberi Tarihu’t Taberi’de Afrasyab’ı şöyle anlatır. “Ferasyab İbn Feşenc ibn Rüstem ibn Türk – Türkler ona nispet edilir- İbn Şehrasb; bir rivayete göre de İrşesb Toc ibn Feridun –ya da Lefşek Feşenc ibn zaşmin- altmış yıl boyunca Toc ve Selm’in öldürülmeye çalıştığı Minuşehr ile savaştı ve onu Teberistan’da kuşattı.

Doğu be Batı’da çok itibar ve şöhret sahibi olan alim Ebu Reyhan Biruni’nin Asaru’l Bakiye eserinde de Afrasyab hakkında detaylı bilgiler verilmiştir.

Bu bilgilerden yola çıkarak Tonga isminin Arapça telaffuzunda “Toc1”a dönmüş olduğunu alanında Türkçe eserler ortaya koyarak Türkçenin önemini kanıtlayan Ali Şir Nevayi’nin Tarih-i Mülük-i Acem kitabında yazdığı bilgiler de yukarıdakilere uymaktadır.

“Afrasyab. Ona bazıları demiştir ki Püşeng binni Tür binni Feridün oğludur. Nitekim, Nevder-i öldürdü, İran mülkünü o kadar yıktı ki, az yerde memurluk kaldı… Afrasyab’ın padişahlığı on iki yıl idi. 20. Yüzyılın başında 6 dilde sözlük ortaya koymuş cedid, ansiklopedik alim İshakhan Töre İbret Tarih-i Fergana kitabında; Baku Han, Afrasyab’ın Moğulca ismidir. Afrasyab lakabı “Ferren Asya” sözünden gelmektedir” diye bilgi verilmiştir. D. edecek

Not: Okuduğunuz yazımızda alışık olmadığımız bazı kelime ve cümleler yazarın makalesinde yazıldığı gibi alınmıştır.